به مناسبت "روز جهانی سلامت" مفدا مازندران گفتگویی اختصاصی با "دکتر محسن اعرابی" متخصص اپیدمیولوژی از دانشگاه شفیلد انگلستان و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران ترتیب داده است که در ادامه می‌خوانید:

_ لطفا ابتدا خودتان را معرفی بفرمایید.

دکتر محسن اعرابی عضو هیات علمی دانشکده پزشکی ساری و متخصص اپیدمیولوژی از دانشگاه شفیلد انگلستان هستم.

_ سابقه و فلسفه نام‌گذاری روزی به نام روز جهانی سلامت (بهداشت) چیست؟

۶ آوریل مصادف با ۱۷  فروردین روز جهانی سلامت است. در سال ۱۹۴۸ میلادی سازمان جهانی سلامت (World Health Organisation - WHO) تشکیل شده است و به همین دلیل همه ساله این سازمان جشن روز سلامت را برگزار می‌کند تا همه مردم و دولت‌ها به این امر توجه کنند و قدمی باشد برای بهبود و ارتقای بیشتر سلامت همه در جهان. 

_ طبق رسم هرسال شعار امسال سازمان جهانی سلامت در سال ۲۰۲۱ چه انتخاب شده است؟

طبق هر سال شعاری در این روز انتخاب می‌شود، شعار امسال یعنی سال ۲۰۲۱ ساختن جهانی عادلانه و سالم (Building a fairer, healthier world)  است. در واقع هدف سازمان جهانی سلامت انجام یک پویش برای تکرار این شعار توسط همه در نقاط مختلف دنیا و توجه به آن می باشد. در واقع در هر شعاری پیامی نهفته است و در این پویش تاکید بر کاهش تفاوت های ناعادلانه و قابل پیشگیری وضعیت سلامت بین گروه های مختلف جمعیت قرار گرفته است. نابرابری‌های سلامت با توجه به شرایط تولد، محل زندگی و رشد، شرایط و محیط کار و شرایط سپری کردن دوران سالمندی ایجاد می‌شود. هر کدام از این شرایط بر وضعیت سلامت جسمی، سلامت روان و سلامت اجتماعی تاثیر دارد و به عبارتی خوب زیستن ما وابسته به این عوامل است. پس تاکید بر اولویت بخشیدن به گروه‌های جمعیتی است که از بابت برابری در سلامت دارای محرومیت هستند.

شعار سال ۲۰۲۱ اشاره به عادلانه بودن جهان دارد، یعنی بی‌عدالتی‌ها در حوزه‌های مختلف بر امر سلامت تاثیرگذار هستند و کاهش بی عدالتی‌ها سرعت دستیابی به سلامت را افزایش می‌دهد.

_ لطفا این شعار را برای ما تشریح کنید.

وقتی صحبت از جهانی عادلانه و سالم است یعنی باید توجه کنیم که سلامت بزرگترین نعمت خدا برای ماست، پس بنا به رویه عقلی باید تلاش همگانی برای دست‌یابی به سلامت سرلوحه همه افراد و دولت‌ها باشد. بخش دیگر در شعار سال ۲۰۲۱ اشاره به عادلانه بودن جهان دارد، یعنی بی‌عدالتی‌ها در حوزه‌های مختلف بر امر سلامت تاثیرگذار هستند و کاهش بی عدالتی‌ها سرعت دستیابی به سلامت را افزایش می‌دهد. این بخش مهم شعار امسال به موضوع مهم عوامل اجتماعی موثر بر سلامت اشاره دارد. از این عوامل به عنوان علت العلل مشکلات مرتبط با سلامتی هم یاد می‌شود، یعنی با مداخله برای ارتقای وضعیت اجتماعی اقتصادی، بهبود وضعیت سلامتی نیز اتفاق می افتد و ارتباط بسیار قوی در اینجا وجود دارد.

_ ارتباط این شعار و وضع حاضر یعنی اپیدمی کووید ۱۹ را توضیح دهید.

تجربه اپیدمی کووید ۱۹ نشان داده که گروه‌های جمعیتی و کشورهایی که آسیب پذیرتر بودند با شدت بیشتری تحت تاثیر کرونا قرار گرفتند. در جوامع دارای وضعیت مناسب از بابت سازمان‌دهی و بسیج همه بخش‌های دولت و حاکمیت و جامعه برای کنترل اپیدمی و همراهی مردم با توصیه‌ها و مداخلات مورد انتظار،  شاهد کنترل بهتر و اوضاع مناسب‌تری در آسیب های ناشی از ویروس کرونا هستیم. سطح سواد سلامت مردم و توجه‌شان هم امری مهم در این بحث است. کشور ما با توجه به اینکه در تحریم ظالمانه کشورهای دشمن قرار گرفته اوضاع بسیار سختی را گذرانده است که مشکلات کشور در خرید کیت‌های تشخیصی و واکسن از نمونه‌های بارز بی‌عدالتی موجود در نظام جهانی است. حتی موضوع بی‌عدالتی های موجود در نظام جهانی در موضوع واکسن به خوبی به چشم می‌خورد و کشورهای مختلف دارای تفاوت‌های بسیار زیادی از بابت تامین واکسن و پوشش واکسیناسیون در گروه های در معرض خطر هستند. در نهایت می‌توان گفت به دلیل عواقب اجتماعی اقتصادی ناشی از این اپیدمی حتی در درازمدت می‌توانیم شاهد شدت یافتن وضعیت نابرابری‌های سلامت به دلیل آن باشیم.

_ هدف از به کاربردن واژه عدالت در شعار WHOچیست؟

سلامت حقی است که همه مردم باید دسترسی به خدمات با کیفیت و ایمن را داشته باشند و این دسترسی وابسته به محل تولد، محل زندگی، سن، جنسیت، شغل، سطح سواد، وضعیت درآمد، دین و مذهب و غیره نباشد. از طرف دیگر مردم به دلیل دریافت خدمات سلامت دچار مضیقه‌های مالی و اقتصادی نگردند، یعنی دولت‌ها باید بسته خدمات سلامت پایه را بصورت رایگان به همه مردم ارائه دهند و برای بقیه خدمات نیز روال‌های درست و مناسب از طریق پوشش بیمه‌های اصلی یا تکمیلی دیده شود. 

بصورت کلی در دنیا، افراد مختلف در موقعیت‌ها وشرایط متفاوتی قرار دارند و دسترسی‌های متفاوتی به خدمات سلامت چه از نظر کمی و چه از نظر کیفی وجود دارد. این موضوع موجب تفاوت در ابتلا به بیماری‌های مختلف و همچنین در معرض عوامل خطر مختلف قرار گرفتن می‌گردد. شواهد علمی بسیار زیادی برای رنج بیشتر طبقات پایین اجتماعی اقتصادی از آسیب بیماری‌ها و عوامل خطرزای سلامت در دنیا وجود دارد. بی‌توجهی به این موضوع می‌تواند آسیب مهمی به توسعه اجتماعی و اقتصادی بوجود آورد، چرا که انسان سالم محور هر نوع توسعه است، پس واجب است با تلاش برای دستیابی به عدالت در سلامت و کاهش نابرابری‌های سلامت، حرکت برای افزایش تعداد انسان‌های سالم و جامعه سالم داشته باشیم. نیازمندیم که مسئولین و رهبران و مقامات در سطوح مختلف جوامع با اعتقاد و عزم و اراده در این موضوع به اتحاد رسیده و برنامه‌ریزی های لازم برای آن بعمل آید تا همه افراد در حمایت چتر پوشش همگانی سلامت (Universal Health Coverage) قرار گیرند. لازم به ذکر است که شواهد کافی و جامع وجود دارد که راه اصلی برای دستیابی به این پوشش همگانی سلامت توسعه مراقبت‌های اولیه (Primary Health Care)  سلامت است. یعنی باید همه دولت‌ها تلاش و همت خود را برای تقویت PHC قرار دهند تا به UHC  دست یابند که در این صورت خدمات سلامت بصورت عادلانه شامل همه مردم می‌شود و ارتقای سلامت در کل جامعه را نیز به دنبال دارد.

ساده انگاشتن خطر از مشکلات جدی و مهم ماست و حتی این را در رفتارهای افراد در رانندگی و در برخورد با خطرات می‌بینیم. 

_نقش مردم از نظر WHO در دستیابی به هدف شعار امسال چیست؟

در بحث دستیابی به جهانی عادلانه و سالم یا حتی شهری/منطقه ای/کشوری عادلانه و سالم، علاوه بر نقش دولت‌ها، نیازمند یاری و توجه مردم نیز هستیم. مسئولیت اصلی مردم برای خودمراقبتی و مراقبت از دیگران است و این موضوع را در برخورد با این اپیدمی به خوبی دیدیم. در مواجهه با هر موج اپیدمی همه ما مسئولیم تا سپر محافظتی برای افراد مسن و افراد آسیب پذیر از بابت ابتلا به این بیماری درست کنیم. نقش تک تک افراد و خانواده ها و مشارکت آنها بسیار ضروری و حیاتی است. شواهد استخراج شده از آمارها نشان میدهد که همراه با افزایش سن، خطر مرگ به دنبال ابتلا به این بیماری بیشتر است، پس وظیفه همه است که در محافظت از بزرگترها در خانواده ها و در جامعه نهایت تلاش و دقت را داشته باشیم. یعنی باید مراقب باشیم تا سپر محافظتی بزرگترها و همچنین افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای که نسبت به این ویروس منحوس حساس هستند شکسته نشود. ساده انگاشتن خطر از مشکلات جدی و مهم ماست و حتی این را در رفتارهای افراد در رانندگی و در برخورد با خطرات می‌بینیم. 

_مهمترین چالش در بحث سلامت در جهان از نظر شما چیست و راه حل چه می‌تواند باشد؟

سالانه تعداد بسیار زیای مرگ بر اثر بیماری‌های غیرواگیر و مزمن در جهان و کشور ما اتفاق می‌افتد. علی رغم غوغایی که ویروس کرونا در دنیا ایجاد کرده است، ولی همچنان رتبه اول علت مرگ به بیماری‌های قلبی و عروقی اختصاص دارد. بیماری‌های غیرواگیر دارای عوامل خطر مشخصی هستند که باید با همت و برنامه ریزی دولت‌ها و ایجاد شرایط مناسب و همراهی مردم این عوامل خطر رفتاری اصلاح شوند. به عنوان مثال افزایش فعالیت و تحرک بدنی، انتخاب رویکردهای مناسب تغذیه‌ای و کاهش مصرف انواع دخانیات از مهم‌ترین اقداماتی هستند که همه ما برای دستیابی به جهان/منطقه/کشور/شهر سالم باید برای آن تلاش کنیم. زمانی که این اصلاح رفتارها با مداخلات موثر نظام سلامت برای درمان بیماران دارای فشار خون بالا، دیابت و چاقی نیز همراه شود، اثرات خود را در کاهش موارد مرگ و ناتوانی‌های ناشی از سکته‌های قلبی و مغزی به خوبی نشان خواهد داد. 

در نهایت از تلاش همه خادمین به مردم در بخش‌های درمان و بهداشت در این دوران اپیدمی کرونا بسیار سپاسگزاریم و به امید ساختن جهانی عادلانه و سالم ان شاالله.